201911.09
2

IV Plenum KC: „o rządzeniu i administrowaniu”

IV Plenum KC KPCh XIX kadencji, które obradowało w Pekinie w dniach 28-31 października, zajęło się głównie kwestiami poprawy jakości rządzenia, w tym umacnianiem kontroli partii nad wszystkimi aspektami funkcjonowania państwa i społeczeństwa oraz podnoszeniem skuteczności działania chińskich instytucji. Silnie autorytarny kurs ewidentnie nie ulega osłabieniu, mocna pozostaje również pozycja sekretarza generalnego Xi Jinping. W opublikowanej 5 listopada „Decyzji” IV Plenum odnajdujemy echa trwających od miesięcy protestów w Hongkongu, ślady absorbujących chińskie kierownictwo od ubiegłego roku sporów z Waszyngtonem są natomiast w tym dokumencie mniej widoczne, choć musiały mieć wpływ na proces jego powstawania, a mogły wpłynąć również na wybór terminu IV Plenum.

Trzy plena w cztery miesiące, potem długa przerwa

Od 1988 do 2013 roku (przez sześć kolejnych kadencji KC) trzecie plenum zwoływano jesienią (wrzesień-październik) roku następującego po zjeździe KPCh, aby przyjąć podczas jego obrad decyzje o charakterze programowym, dotyczące polityki społeczno-gospodarczej (w tym dwukrotnie szczególnie istotnych dla Chin spraw wsi i rolnictwa). III Plenum KC XVIII kadencji w roku 2013 przyjęło najszerzej chyba zakrojony plan „wszechstronnego pogłębiania reform”, odczytany wówczas jako niezwykle ambitny manifest programowy partyjno-państwowego kierownictwa pod wodzą Xi Jinping (czyli tzw. „piątego pokolenia przywódców”). Na tym tle działalność Komitetu Centralnego XIX kadencji (wybranego w październiku 2017 roku) odbiega od praktyki poprzednich dekad. I Plenum KC XIX kadencji odbyło się zgodnie z oczekiwaniami, co jednak wydaje się oczywiste, biorąc pod uwagę jego specyficzny, wyborczy charakter. Jednak już kilka miesięcy później na przestrzeni dwóch miesięcy (stycznia i lutego 2018 roku) zwołano aż dwa posiedzenia plenarne KC. II Plenum KC XIX kadencji zajęło się projektem zmian w Konstytucji ChRL, natomiast III Plenum – projektem szeroko zakrojonych zmian w strukturze instytucjonalnej partii i państwa, jak również (typowo przed pierwszą sesją OZPL nowej kadencji) – obsadą najwyższych stanowisk w państwie. Gdyby, mimo tej nieregularności, zwyczajowy kalendarz utrzymano, kolejne, „programowe” plenum odbyłoby się jesienią 2018 roku. Tak się jednak nie stało. IV Plenum KC XIX kadencji obradowało dopiero w minionym tygodniu.  

Zwołanie aż dwóch posiedzeń plenarnych KC na początku 2018 roku wynikało, jak się wydaje, że skali zmian ustrojowych i instytucjonalnych, które ratyfikować musiało OZPL XIII kadencji podczas swojej pierwszej sesji w marcu tegoż roku, a co do których osiągnąć trzeba było najpierw konsensus w najwyższych partyjnych sferach. Zmiany te były w wielu przypadkach kontrowersyjne (jak np. wpisanie do konstytucji „myśli Xi Jinping” czy szeroko komentowane zniesienie ograniczenia liczby kadencji przewodniczącego ChRL), naruszały też z pewnością interesy szeregu grup (osłabiały wszak lub wręcz znosiły całe piony administracji), ich przeforsowanie wymagało zatem aż dwóch spotkań KC in gremio.

Nie można wykluczyć, że głębokie zmiany instytucjonalne wpłynęły na terminarz polityczny i były jednym z czynników powodujących odsunięcie daty zwołania IV Plenum. Wiele ze zmian w strukturze organów i instytucji odbyło się w pierwszym etapie tylko na papierze, ich realne wdrożenie (w tym transfer kompetencji i zadań między różnymi jednostkami) szło powolnie i zapewne opornie, co jest zrozumiałe, biorąc pod uwagę ich szeroki zakres. W takim chaosie organizacyjnym i kompetencyjnym trudno było podejmować szerszą dyskusję merytoryczną w łonie partyjnych elit.

Drugim istotnym czynnikiem, który mógł wpłynąć na datę zwołania IV Plenum (przy założeniu, że można ją uznać za późną – nie wszyscy bowiem taką interpretację podzielają), była niewątpliwie trudna sytuacja w stosunkach Chin ze Stanami Zjednoczonymi, nazywana potocznie „wojną handlową”, ale przecież mająca charakter złożonego konglomeratu sporów, animozji i antagonizmów, wykraczających daleko poza kwestie wymiany towarowej między dwiema największymi gospodarkami świata.

„Systemowe” IV Plenum

Zakończone 31 października IV Plenum poświęcone było kwestiom „systemowym”, co odróżnia je wyraźnie od pamiętnego III Plenum KC XVIII kadencji z 2013 roku, które przyniosło szereg konkretnych (przynajmniej jak na dyskusję na tym poziomie abstrakcji) zapowiedzi reform i zmian w najróżniejszych dziedzinach, z przewagą gospodarki. Przyjęta podczas IV Plenum KC XIX kadencji „Decyzja w sprawie szeregu ważkich kwestii [dotyczących] utrzymania i doskonalenia systemu socjalizmu o chińskiej specyfice oraz doprowadzania do postępów w modernizacji systemu i potencjału zarządzania państwem” (《中共中央关于坚持和完善中国特色社会主义制度、推进国家治理体系和治理能力现代化若干重大问题的决定》) skupia się, jak sugeruje jej tytuł, raczej na metodach i technikach rządzenia niż jego merytorycznym programie. Stanowi zatem swoistą kontynuację, czy może podsumowanie, procesu reform instytucjonalnych zainicjowanego podczas III Plenum KC XIX kadencji z lutego 2018 roku.

Xi Jinping wskazał w przedstawionym podczas IV Plenum uzasadnieniu do projektu „Decyzji” jej trzy zasadnicze źródła: znaczenie kwestii systemowych dla powodzenia strategicznych celów KPCh (z osiągnięciem „wielkiego odrodzenia narodu chińskiego” na czele), konieczność realizacji „nowej ery reform i otwarcia” (czyli „wszechstronnego pogłębiania reform”, zadekretowanego przez III Plenum KC XVIII kadencji w 2013 r.), odpowiedź na bezprecedensowe wyzwania, przed jakimi stoją dziś Chiny (nie wymienił żadnego z nich z nazwy, ale rywalizacja z Ameryką i spowolnienie gospodarcze są tu z pewnością na czele listy). Co ciekawe, w swoim uzasadnieniu Xi odwołuje się obszernie do wypowiedzi Deng Xiaoping (i nikogo innego), być może polemizując w ten sposób z wewnątrzpartyjnymi krytykami, którzy oskarżają go o zniszczenie dengowskiej spuścizny politycznej poprzez drastyczne osłabienie, a wręcz demontaż, kolektywnego modelu przywództwa.

Licząca prawie 18,5 tysiąca znaków „Decyzja” IV Plenum KC XIX kadencji (niewiele mniej od analogicznego dokumentu III Plenum XVIII kadencji) zaczyna się od litanii zalet „socjalizmu o chińskiej specyfice”, z których największą ma być przywództwo Komunistycznej Partii Chin („partia przewodzi wszystkiemu”), a kończy na stwierdzeniu, że należy wzmocnić przywództwo KPCh w dziedzinie „utrzymania i doskonalenia systemu socjalizmu o chińskiej specyfice oraz doprowadzania do postępów w modernizacji systemu i potencjału zarządzania państwem”. Jest to swego rodzaju klamra, podkreślająca nadrzędną rolę partii we wszystkich dziedzinach i aspektach życia społecznego, a więc i trwałość dążeń do uczynienia jej wszechobecną i niemal wszechmocną.

Podkreślanie zalet i osiągnięć „socjalizmu o chińskiej specyfice” oraz zasług KPCh, która – jak czytamy w „Decyzji” IV Plenum – poprowadziła lud chiński ku cudowi gospodarczemu i „cudowi długotrwałej stabilności społecznej”, wydaje się być pomyślane jako czytelny sygnał: ani trudności wewnętrzne, ani presja zewnętrzna nie osłabią chińskiego systemu, partia nie ustąpi z twardego kursu, wykluczona jest jakakolwiek polityczna liberalizacja. Jednocześnie, co wyraźnie wynika z treści „Decyzji”, chińskie kierownictwo doskonale zdaje sobie sprawę z licznych wad obarczających „socjalizm o chińskiej specyfice” i utrudniających sprawną, spójną realizację formułowanej w Pekinie polityki w całym kraju i na wszystkich szczeblach administracji. Rozwiązaniu tych problemów mają posłużyć m.in. wzmocnienie partyjnej kontroli, jeszcze silniejszy zrost KPCh z instytucjami państwa i społeczeństwa, wykorzystanie prawa jako instrumentu w rękach partii, optymalizacja struktury administracji i poprawa jakości jej działania, wykorzystanie nowych technologii, jak również działania w sferze ideologiczno-propagandowo-wychowawczej (ze „sprzeciwianiem się błędnym poglądom” i uświadamianiem obywatelom jak bardzo powinni cenić „socjalizm o chińskiej specyfice” włącznie).

Kilka kwestii w tekście „Decyzji” zwraca szczególną uwagę, dlatego warto krótko o nich wspomnieć:

  1. Bardzo obszerny fragment na temat Hongkongu (rytualnie dorzuca się wprawdzie doń Makau, ale jest oczywiste, że nie o ten region tu chodzi), w którym czytamy m.in., że „’dwa systemy’ podporządkowane są ‘jednemu krajowi’ i z niego wypływają”, a specjalne regiony administracyjne potrzebują wzmocnienia mechanizmów chroniących bezpieczeństwo narodowe i egzekwowanie prawa. Nie ma wprawdzie bezpośredniego odniesienia do protestów w Hongkongu (co byłoby zresztą nie do pomyślenia w dokumencie tej rangi), ale to niewątpliwie one właśnie sprowokowały zawarcie w „Decyzji” fragmentu z taką mocą podkreślającego, kto w „jednym kraju” o wszystkim ostatecznie decyduje.
  2. Interesujący jest również fragment poświęcony „bezwzględnemu przywództwu partii nad ludowym wojskiem”. Jest on jedynym w całym dokumencie, w którym przywołano „sektorową” teorię Xi Jinping („silnej armii” – 习近平强军思想), choć takowych jest więcej (składają się na pojawiającą się w tekście klika razy ogólną „myśl Xi Jinping o socjalizmie o chińskiej specyfice nowych czasów” – 习近平新时代中国特色社会主义思想). Podkreślanie wyłącznej zwierzchności KC i przewodniczącego Centralnej Komisji Wojskowej nad siłami zbrojnymi, a także konieczności „zagwarantowania, że broń na zawsze pozostanie w rękach godnych zaufania ludzi lojalnych wobec partii”, nasuwa pytanie, dlaczego kilkukrotnie powtarza się rzeczy, wydawało by się, oczywiste, zwłaszcza w tekście, w którym żadne słowo nie znalazło się bez przyczyny i który opracowywany był od początku kwietnia z udziałem setek (a może nawet tysięcy) osób.
  3. Drobnym, ale ciekawym i znaczącym, szczegółem jest wymienienie w tekście „Decyzji” danych jako „czynnika produkcji” (oprócz klasycznych: pracy, kapitału i ziemi, ale też wiedzy, technologii i zarządzania), co ilustruje jedną z charakterystycznych cech chińskiego przywództwa – posługuje się ono językiem, który (zwłaszcza w naszej części świata) brzmi archaicznie, ale nie jest bynajmniej oderwane od rzeczywistości, a wręcz przeciwnie – aktywnie stara się być w awangardzie światowych trendów technologicznych i gospodarczych (ostatnie przed IV Plenum posiedzenie studyjne Biura Politycznego poświęcone było np. łańcuchom bloków).
  4. Warto ponadto odnotować, że obszerny fragment „Decyzji” poświęcony ochronie środowiska ani słowem nie odnosi się wprost do zmian klimatycznych, które pojawiają się jednak gdzie indziej – we fragmencie dotyczącym spraw zagranicznych (a konkretnie systemowi globalnego zarządzania). Być może wynika to z konkluzji, że reagowanie na zmiany klimatyczne ma sens wyłącznie w ramach działań globalnych.

IV Plenum KC XIX kadencji potwierdziło po raz kolejny, że dla Xi Jinping kluczowe znaczenie mają kwestie, które można by określić jako „polityczne”, a więc metody skutecznego rządzenia partią i państwem (coraz silniej się integrującymi). Nie jest przypadkiem, że jego sztandarowe, dwutomowe (póki co) dzieło, wydane już w kilkudziesięciu językach, nosi tytuł „O rządzeniu i administrowaniu” (《习近平谈治国理政》). Podobnie nieprzypadkowe było wydanie dosłownie w przeddzień rozpoczęcia IV Plenum kolejnego tomu stanowiącego tematyczny wybór wystąpień lub fragmentów wystąpień Xi, tym razem pod tytułem „O utrzymaniu przywództwa partii w pracy we wszystkich dziedzinach” (《论坚持党对一切工作的领导》).

Otwarte pozostaje pytanie, czy i w jakim stopniu wysiłki na rzecz zwiększania skuteczności rządzenia okażą się skuteczne (fakt, że zdominowały trwające już od przełomu 2012 i 2013 roku rządy Xi Jinping, świadczy o tym, jak trudne to kwestie i jak wiele jest tu do zrobienia). Należy przy tym pamiętać, że chińskie kierownictwo wybiera konsekwentnie drogę, która z założenia eliminuje mechanizmy pozapartyjnej kontroli, wytycza dość sztywne granice jakiejkolwiek dyskusji, w praktyce nie pozostawia miejsca dla autentycznych instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Rodzi to poważne wątpliwości co do możliwości osiągnięcia zakładanych celów (tj. stworzenia kompetentnej, uczciwej, sprawnej i spójnie działającej machiny zarządzającej gigantycznym przecież państwem na wszystkich szczeblach). Kolejne, może nawet bardziej istotne pytanie brzmi: czy ewentualny sukces (choćby połowiczny) w doskonaleniu aparatu władzy zaowocuje wykorzystaniem go do wprowadzania trudnych reform gospodarczych i społecznych, które wydają się niezbędne dla przeprowadzenia Chin na nowy etap rozwoju i uniknięcia stagnacji spowodowanej wyczerpaniem się dotychczasowego modelu wzrostu.