201704.29
6

Chińczycy w hiszpańskiej wojnie domowej

Osiemdziesiąt lat temu 26 kwietnia, miał miejsce jeden z najokrutniejszych epizodów hiszpańskiej wojny domowej – bombardowanie miasta Guernica.  Zagłada dokonana za pomocą tysiąca bomb zapalających, uwieczniona przez Pablo Picassa na słynnym obrazie zaprezentowanym w czasie paryskiej wystawy światowej w tym samym roku, stała się symbolem i zapowiedzią eskalacji nacjonalizmu, okrucieństw II wojny światowej i rozwoju wojskowych technik zabijania na masową skalę. Chociaż udział cudzoziemców w wojnie hiszpańskiej, zwłaszcza Brygad Międzynarodowych walczących za Republikę Hiszpańską przeciwko wojskom generała Franco, wspieranym przez faszystowskie Włochy i nazistowskie Niemcy, był liczny i jest dobrze opisany w literaturze, to wkład chińskich ochotników jest faktem mało znanym, jeśli nie zapomnianym. W tym czasie również Chiny rozdarte były bratobójczym konfliktem między rządowymi siłami Guomindangu Chiang Kai-sheka i komunistyczną partyzantką Mao Zedonga, którego intensywność została złagodzona w skutek zawarcia sojuszu – „wspólnego frontu” w walce z japońską inwazją. Jak zatem zajęci batalią o przetrwanie własnego państwa Chińczycy znaleźli się na froncie wojennym w odległej Europie?

Około stu chińskich ochotników rekrutowało się głównie z Ameryki Północnej i Europy, w tym przede wszystkim Francji. Ich średni wiek wynosił ponad 40 lat: część pochodziła z szeregów stutysięcznej armii ochotników chińskich wysłanych do Francji pod koniec I wojny światowej. W Hiszpanii podobnie jak we Francji dwie dekady wcześniej, Chińczycy z reguły nie walczyli na froncie. Ich wysiłek angażowano najczęściej do prac na tyłach konfliktu: kopania okopów, logistyki i obsługi medycznej. Chociaż liczebny udział Chińczyków w wojnie w Hiszpanii był relatywnie skromny, to znaczenie propagandowe było niebagatelne. Najbardziej znanym chińskim członkiem Brigadas Internacionales był 44-letni Szantuńczyk Zhang Ruishu, którego profil znalazł się na okładce magazynu Estampa we wrześniu 1937 r. W połowie maja tego samego roku, Mao Zedong, najwyraźniej nieświadomy udziału swoich pobratymców w Brygadach Międzynarodowych, opublikował list do narodu hiszpańskiego w którym przyrównał walkę Hiszpanów o wolność i demokrację do zmagań narodowowyzwoleńczych na Wschodzie, tłumacząc, że „wielu ochotników z chińskiej Armii Czerwonej pragnie wziąć udział w zmaganiach w Hiszpanii, i nie ma dnia w którym nie rozprawiamy o waszej walce i sytuacji w Hiszpanii. Gdyby nie fakt, że mamy przed sobą japońskiego wroga, z pewnością przyłączylibyśmy się do waszych Brygad Międzynarodowych”. Trzy lata później, pod koniec września 1939 r., Mao skrytykował brak zdecydowanej reakcji Francji i Anglii na napaść Niemiec na Polskę, analogicznie do postawy „nieingerencji” przyjętej przez Paryż i Londyn po wybuchu wojny w Hiszpanii. Należy jednak pamiętać, że w tym samym miejscu Mao ocenił sytuację w Europie zgodnie z oficjalną wykładnią Moskwy: „wejście armii radzieckiej do wschodniej Polski miało na celu odzyskanie własnego terytorium (shi weile shoufu ziji guotu), wyzwolenie ,,słabych narodowości” [Białorusinów i Ukraińców] i jednocześnie służy powstrzymywaniu rozszerzania się agresji niemieckiej na wschód oraz stanowi krok w kierunku przełamania intrygi [Neville’a] Chamberlaina”. Jak piszą Nancy i Len Tsou, autorzy wydanej w 2015 r. na Tajwanie i przetłumaczonej na język hiszpański książki Kiedy świat był młody: chińscy ochotnicy w wojnie domowej w Hiszpanii (1936-1939)[1], po zwycięstwie nacjonalistycznych wojsk Franco i wycofaniu Brygad z Hiszpanii, losy chińskich ochotników potoczyły się rozmaicie, choć większość została odesłana do ojczyzny i przyłączyła się do wojny antyjapońskiej. Trwające blisko trzy lata starcia w Hiszpanii stanowiły dramatyczne preludium II wojny światowej. Dlatego zachowanie pamięci o zaangażowaniu chińskich ochotników w sprawy z dala od ich ojczyzny oraz przypominanie genezy i okoliczności hiszpańskiej wojny domowej, jest – również zdaniem autorów książki – istotne w kontekście tężejącej obecnie nietolerancji oraz narastających partykularyzmów i konfliktów gospodarczo-politycznych.

[1]倪慧如 Ni Huiru, 鄒寧遠 Zou Ningyuan,  當世界年輕的時候:參加西班牙內戰的中國人(1936-1939) Dang Shijie Nianqing de Shihou: Canjia Xibanya Neizhan de Zhongguoren (1936-1939), Taipei: Renjian Chubanshe, 2015.